Sauerland

Ga naar: navigatie, zoeken

Voor de wintersport is het Sauerland het dichtste bij. U kunt zelfs in een weekend makkelijk op en neer om er een aantal dagen van de sneeuw te genieten. Naast een breed aanbod voor langlaufers, kan er ook voldoende geskied worden. De meest bekende plaatsen zijn Willingen en Winterberg.

Juist de nabijheid van het Sauerland spreekt steeds meer Nederlanders aan. Van Utrecht zijn het slechts drie uren met de auto naar de eerstvolgende Sauerland-vakantie. Dat is ook de reden dat gezinnen en individuele vakantiegangers er graag meerdere keren per jaar vertoeven.

Winterlandschap

Menu

Een bijzonder gebied

Weelderige bossen, slingerende heuvelruggen, bergen en dalen, glinsterende meren: kerngezond presenteert zich de natuur in het Sauerland. Lieflijke dorpen met hun vele vakwerkhuizen, historische stadskernen, met liefde onderhouden monumenten: kerngezond worden hier traditie en moderne levensstijl gecombineerd. Afwisselende wandel- en fietsroutes, veel wellnessplaatsen met aandacht voor lichaam en geest: kerngezond keert de mens terug van een vakantie in het Sauerland.

Berglandschap nodigt uit tot bewegen

Waar landschap, sfeer en belevenis zo harmonieus hand in hand gaan, voelt de gast zich volkomen op zijn gemak. Het Sauerland heeft ontelbare ideeën voor een interessante besteding van de vrijetijd, maar tegelijk ook ontspannende mogelijkheden om te genieten van het panoramadecor, die rust en weidsheid uitstraalt. Daarbij nodigt het berglandschap van het Sauerland in ieder jaargetijde automatisch uit tot bewegen, zoals wandelen, fietsen of het beoefenen van een wintersport. Of het nu een snelle toer op een mountainbike door het bos betreft of een gezellige wandeling aan een meer; hier maakt iedere vakantieganger zelf uit, wat voor hem of haar kerngezond aanvoelt.


Wintersport-Arena Sauerland

Wanneer de lucht kil wordt en fijne sneeuwvlokken licht naar beneden dwarrelen, dan komt de zin naar beweging en ontspanning in het witte winterlandschap. Maar niet altijd geeft de hemel het witte poeder geheel vanzelf prijs. In de Wintersport-Arena Sauerland wordt de natuur krachtig ondersteund, om de bezoekers het grootste sneeuwplezier ten noorden van de Alpen te bieden.


Genieten van natuur

Qua avontuur heeft ook de natuur een en ander te bieden. Eigenlijk is praktisch het totale Sauerland met zijn diepe wouden en groene hoogten één groot natuurpark. Maar om precies te zijn: de natuurparken Arnsberger Wald, Diemelsee, Ebbegebirge, Homert en Rothaargebergte zijn gezamenlijk goed voor een oppervlakte van 3.500 vierkant km in de regio. Deze parken beschermen planten en dieren, maar vormen ook heerlijke recreatiegebieden voor mensen.

Ontelbare attracties in al deze parken zorgen ervoor dat de natuur van heel dichtbij kan worden beleefd. Dat geldt bij voorbeeld voor Wildwald Vosswinkel bij Arnsberg.


Onder de aarde

Een lichte huivering krijgen gegarandeerd de bezoekers van grotten en mijnen. Natuurlijk, onder de aardoppervlakte is de temperatuur per definitie laag, maar voor kippenvel zorgen vooral de wonderen der natuur, die zich daar openbaren. Zo heeft het gestaag druppelende water gedurende miljoenen jaren in de gebergten van kalksteen imposante zuilenzalen gevormd. Dat is te zien in de Atta-Höhle in Attendorn, de Bilstein-grot bij Warstein of de Dechenhöhle in Iserlohn.

Een uitstapje in het hart van de aarde loont zich trouwens nog op een andere wijze. Het is indrukwekkend te zien hoe de mens zich een weg heeft gebaand in het rotsmassief. Talrijke voor bezoekers geopende mijnen in het Sauerland geven een beeld van de geschiedenis van de mijnbouw en van de harde arbeid onder de grond. In de Sauerlandse bezoekersmijn Ramsbeck bij Bestwig rijden de gasten zelfs met een origineel mijntreintje 1,5 km de berg in. En daar gaat het vaak ook romantisch aan toe: gasten kunnen er namelijk een diner bij mijnlicht boeken. In de warme gloed van de mijnlampen wordt hen dan een lekker menu geserveerd.

Dichtbij en vertrouwd

Het communiceren hoeft voor Nederlandse vakantiegangers in het Sauerland geen enkel probleem op te leveren. Veel gastbedrijven maken er zich met gedrevenheid de grondbeginselen van de Nederlandse taal machtig. En wanneer er toch nog sprake is van een misverstand, dan wordt die door beide partijen op een eenvoudige wijze uit de weg geruimd. Immers, de Nederlandse en Sauerlandse aard sluiten wat dat betreft goed op elkaar aan, met veel respect voor elkaar. En blijkt de taal toch nog een weerbarstige barrière te zijn, dan wonen en werken voldoende Nederlanders in de buurt om de taalmuur te slechten. Dat zijn vaak Nederlandse ondernemers in de horeca en gastronomie, die met veel enthousiasme zijn neergestreken in het Sauerland. Maar ook veel particulieren hebben vanuit Nederland deze stap gezet.


Nederlanders blijven het Sauerland bevolken, jaar in en jaar uit. En dat zonder problemen, want Nederlanders en Sauerlanders verstaan elkaar, al pratend of met handen en voeten.

Steden en dorpen

Winterberg

Lekker actief

Wandelen

Een schitterend landschap met in alle jaargetijden steeds weer andere kleuren en weergaloze uitzichten op dalen, meren en dorpen met hun vakwerkhuizen. Goed gemarkeerde wandelroutes met vele bezienswaardigheden. Wandeltochten voor elk moment: de ene keer gemakkelijk, de andere keer sportief. En hartelijke gastonderkomens, die zich met hun bijzondere service helemaal hebben toegelegd op wandelaars. Wie eenmaal in het Sauerland heeft gewandeld, voelt steeds opnieuw een hunkering over zich heenkomen: naar de pure natuur, die niet is veranderd door mensenhanden en naar de eerlijke gastvrijheid.

Gastvrijheid, kunst en ervaringen

Nog meer afwisseling gewenst? De wandelaar die dan ‘ja’ roept, kan het beste aan de slag op een van de themawandelpaden in het Sauerland. De WaldSkulpturenWeg, die door de regio’s Sauerland en Wittgenstein voert, is door internationaal bekende kunstenaars van kunstwerken voorzien. Daardoor is er voor Duitsland een uniek kunstwandelpad ontstaan.


Aan de vaak moeizame commerciële historie herinnert de Drahthandelsweg (de draadhandelsweg) tussen Iserlohn en Altena. Hier sleepten eens de draadtrekkers 30 kg zware rollen staaldraad van plaats naar plaats om deze producten aan de man te brengen. En in de sporen van de Jacobspelgrims trekken de wandelaars nu over de oeroude Heidenstraat, die van Leipzig naar Keulen loopt en daarmee ook het Sauerland doorsnijdt.

Bij zoveel ervaring voor de geest en bezielende beweging voor het lichaam komt ook de maag op voor zijn rechten. De ‘Qualitätsgastgeber Wanderbares Deutschland’ en de ‘Sauerländer Wandergasthöfe’ zijn gastheren, die zich geheel hebben ingesteld op de wensen van de wandelaars.

De gasten versterken er de innerlijke mens met lekkere specialiteiten uit het Sauerland en laten zich na een inspannende dag verwennen om dan de nachtrust in een geheel op wandelaars ingestelde logeeradres door te brengen. En degene graag lichtvoetig en zonder bagage op pad wil gaan, laat de gastheer zijn koffer of tas naar de volgende slaapgelegenheid brengen.


Fietsen

Aantrekkelijke berghellingen, snelle afdalingen of gezellige toeren in een groen landschap: fietsen in het Sauerland is altijd een belevenis. Sportieve mountainbikers of wielrenners vinden er tussen bergen en dalen altijd nieuwe uitdagingen. Ook de recreatiefietsers komen in deze kerngezonde vakantieregio aan hun trekken. Gemakkelijke tochten langs riviertjes en beekjes of over voormalige spoorwegtracés gaan zonder al te veel hoogteverschillen grotendeels door de natuur. En degene, die toch nog eens een berg wil bedwingen, kan naast spierkracht ook terugvallen op ondersteuning door een motor: de nieuwe elektrische fiets.

Met de E-bike

De bergen in het Sauerland vormen een wonderschoon decor voor het fietsen. Bovendien zijn deze bergen nog niet eens zo moeizaam te bedwingen, want ook voor fietsers met een mindere conditie is er een oplossing: de elektrische fiets of e-bike! In meerdere plaatsen in het Sauerland worden deze speciale fietsen verhuurd. Het bijzondere daaraan: de e-bike ondersteunt de fietser bij iedere omwenteling van de pedalen geruisloos met aanvullende energie uit een bijna onzichtbare accu. De motor geeft hem of haar als het ware een extra zetje, aanvullend aan diens inspanningen. Helemaal zonder die eigen inspanning gaat het dus niet.

Boeiende fietspaden

Verschillende fietspaden zijn fraai ingebed in het landschap van het Sauerland en bieden daardoor naast het nodige fietsplezier op de goed uitgebouwde tracés veel afwisseling aan de wegrand. Zo gaat de Ruhrtal Radweg over ongeveer 230 km van de oorsprong van de rivier Ruhr, de bron bij Winterberg, naar diens monding in de Rijn bij Duisburg.


Een andere fietsroute, de 140 km lange Lenneroute, volgt het gelijknamige riviertje van Winterberg tot Wetter bij Hagen. De 84 km lange, gezinsvriendelijke fietsroute SauerlandRadring combineert eveneens het genieten van de natuur en de cultuur aan de wegberm.

Bike Arena Sauerland

De hoogste bergtoppen van het Sauerland zijn natuurlijk zeer geliefd bij wielrenners. De diverse bergbeklimmingen blijken echte krachtsinspanningen te zijn: Bike Arena Sauerland.


In de touwen

Kleine en grote mensen, die hun zenuwen willen prikkelen of eens echt willen afreageren, halen zich het best een stoot adrenaline in een van de vele sportieve plekken in het Sauerland. Niet naar beneden kijken en de eigen hoogtevrees overwinnen, is het devies op de vele plaatsen waar kan worden geklommen in touwen en hoog boven de grond wordt gewandeld, zoals in Wildwald Vosswinkel, Schmallenberg, Winterberg, Medebach-Küstelberg, aan de Sorpesee of in Borghausen in Repetal.

Actief aan het water

Het Sauerland beschikt over voldoende zuiver water. Daarom biedt het merengebied Sauerland veel mogelijkheden voor een uitstapje. Bij de Biggesee, Sorpesee, Möhnesee, Hennesee en Diemelsee komen steeds watersporters en vakantiegangers samen. Bij de actieve sporters gaat het vooral om zwemmen, vissen, duiken en zeilen. Anderen ontspannen zich graag in de strandbaden.

Blauw en helder water, schaduwrijke bossen midden in een kerngezond landschap van het middelgebergte maken de meren in het Sauerland tot een uniek vakantieparadijs. ’s Zomers nodigen de meren uit tot zwemmen, vissen, kamperen, waterfietsen, surfen, zeilen of tot een duikpartij. Of bezoekers ontdekken bij een rondvaart op een van de schepen het landschap vanaf het water. Afwisselende paden voor wandelen, nordic walking en fietsen nodigen aan deze meren uit voor ontspannen tochten door de natuur. In het zomerseizoen worden aan de meren bovendien de meest uiteenlopende evenementen voor het hele gezin georganiseerd.

Rond de meren zijn er bovendien veel bestemmingen voor interessante uitstapjes. Te denken is aan een bezoekersmijn diep onder de grond, belevenis-zwembaden, golfbanen en minigolf-banen, druipsteengrotten, bierbrouwerijen, huifkartochten, trajecten om te mountainbiken, maar ook wintersportgebieden met loipes, berghellingen voor sleetjes en skipistes.

Het bezoeken waard

In de kunstateliers en handwerkwinkels vinden de gasten de passende herinneringen aan een geslaagd vakantietripje in het Sauerland. Onvergetelijk blijft zeker een bezoek aan de met veel liefde behouden fabrieken en ateliers, de vele musea en originele verzamelingen. Oude jeneverstokerijen en smidsen, molens, een historische bestekfabriek, het belevenis-Phänomenta en zelfs een Gerechtsmuseum dragen op een aansprekende manier geschiedenis en veel kennis over.

En actueel zijn in de regio ook bijzondere bouwwerken waar te nemen. In de Sauerland-Pyramiden in Lennestadt-Meggen ligt het Galileopark, waar verbazingwekkende proeven uit wetenschap en techniek kunnen worden gedaan.


Degene die door het Sauerland reist, kan veel beleven. Naast uitstapjes in de natuur - aan de vele meren of in de bossen - mag ook het aanbod aan pretparken en interessante activiteiten en evenementen in het land van de 1.00 bergen niet ontbreken op de lijst met mogelijke bestemmingen. En het is ook goed deze lijst achter de hand te hebben als een soort plan B. Omdat de vakanties tot een van de belangrijkste ondernemingen van het gehele gezin behoren, worden hier enkele weeronafhankelijke trips gepresenteerd voor het geval dat de zon -bij uitzondering- niet wil schijnen.

Grotten en mijnen

Het gehele jaar door hetzelfde constante klimaat bieden u de grotten en mijnen in het Sauerland. In Iserlohn vindt u zowel het Duitse grotmuseum (Deutsche Höhlenmuseum) als de Dechenhöhle, de Dechengrot . De Atta-Höhle, Atta-grot, in Attendorn behoort met zijn spectaculaire druipsteenformaties tot de meest geliefde uitstapjes in de regio. Toegerust met helm en lamp rijdt de bezoeker als een echte mijnwerker het Besucherbergwerk (de te bezoeken mijn) in Ramsbeck in de buurt van Bestwig binnen.

Het Schwerspatmuseum (barietmuseum) in Dreislar bij Medebach ontvoert zijn bezoekers in een schitterende wereld van flonkerende mineralen.

Boven de grond

Degene die bij een niet geheel optimale weerssituatie toch actief wil blijven, vindt in het Sauerland ook een dak boven zijn hoofd. Een bijzonder groot dak is gebouwd boven de klimhal in Willigen, waar klauteraars een meer dan 300 m2 grote muur kunnen gebruiken voor klimfestijnen met de meest uiteenlopende moeilijkheidsgraden. Geheel zonder rijbewijs kan de vakantieganger in de regio Winterberg ook achter het stuur zitten. De kartbanen in Neuastenberg en Niedersfeld zijn echt niet de juiste trajecten om te letten op de verkeersregels. Daar wordt echt gas gegeven, door jong en oud. Het enige wat de coureurs moeten missen is de stop in de pits om regenbanden te monteren. In beide dorpen wordt namelijk overdekt gereden. Voorts biedt Thikos Kinderland in Schmallenberg een grote overdekte hal. Een meerkleurige klimuitrusting, de meest uiteenlopende glijbanen, talrijke speelmogelijkheden en een reuzen-lego zorgen ervoor dat de kleine vakantiegangers lekker stoom kunnen afblazen.

Zich ijverig uitgeleefd - maar dan in Willingen - heeft ook Hans Schlömer, de exploitant en eigenaar van het Curioseums.


Geschiedenis

Bezienswaardig, dat geldt zeker ook voor de Luisenhütte in Wocklum, een imposant monument van de industriegeschiedenis van het Sauerland. Ook in Wenden, in het zuidwesten van de regio, werd al vele honderden jaren geleden ijzer gewonnen en verder verwerkt. Hoe dat in zijn werk ging, toont op een uiterst spannende manier de Wendener Hütte.


Van de hoogovens tenslotte naar andere gebouwen: met een onbehaaglijk gevoel loopt de bezoeker langs de kerkers in het Patrimonialgericht Fürstenberg. Aanmerkelijk meer ontspannen verlaat de bezoeker tenslotte het Museum voor Afrikaanse Kunst van Gerhard Vogt.

Voor de kids

De boer op

Vakantie op de boerderij is een regelrechte trend, omdat veel ouders hun kinderen weer dichter bij de natuur willen. De Ferienhof zur Hasenkammer van Gudrun en Andreas Schmidt behoort tot de meest geliefde vakantieboerderijen in het Sauerland. Ook op de Dümpelhof in Olsberg-Wulmeringhausen trekken de kinderen in alle vroegte naar buiten. Met een glas verse melk vanuit de melkkoeltank begint de dag in het boerderijpension Pulte in Attendorn-Helden. En bij dit aanbod is het geen wonder, dat de vakanties op de boerderijen in het Sauerland bijzonder in trek zijn.


Zomer of winter

Voor de wintersport vanuit Nederland is het Sauerland het dichtste bij. Zie: Wintersport-Arena Sauerland.

Eten en drinken

De bewoners van het Sauerland eten voedzaam en ruim voldoende, zo wordt wel gezegd. Beenham en eigen gemaakte worst bij de broodmaaltijd, een mals stukje vlees ’s middags met daarbij een dorstlessend biertje. Klopt allemaal, maar deze regio heeft veel meer te bieden. Keukenchefs bij voorbeeld, die seizoensmatig koken met de opbrengsten van de weilanden en bossen uit de streek of die de Sauerlandse biologische eend ook eens verrijken met Aziatische kruiden. En deze gerechten worden niet alleen klassiek aan uw tafel in het restaurant opgediend, maar ook op vele andere, ongewone plaatsen, waar het dineren in een aparte atmosfeer tot een onvergetelijke belevenis wordt.

Culinaire producten

De klimatologische omstandigheden van het Sauerland brengen een veelvoud van in de keuken te gebruiken producten voort. Daarom hebben de koks uit de regio het niet eens zo gemakkelijk om werkelijk ‘typisch Sauerlandse specialiteiten’ te noemen. Als regionaal én traditioneel gerecht geldt bij voorbeeld de ‘Potthucke’. Dat is een eenpans gerecht van gebakken aardappeldeeg, dat wordt aangevuld met kleine stukjes vlees.

De keuze van die vleessoort is dan weer van plaats tot plaats verschillend. Of dit nu werkelijk het klassieke Sauerlandse oergerecht is, daarover zijn de koks in de diverse plaatsen het nog altijd niet eens. De regionale keuken is namelijk bijzonder veelzijdig.


Neem bij voorbeeld kaas. Kaasmakers in de streek vergelijken het klimaat in het Sauerland met dat van de grote kaasregio’s Emmental of Holland. Zo leveren koeien en geiten melk, waaruit in meerdere dorpen en boerderijen ambachtelijke kaasmakerijen een kostelijk kaas maken. Voor de vleesproductie grazen gelukkige dieren op sappige weilanden, want ze worden overeenkomstig de strengste biologische criteria gehouden. Op het bord komen ook vissen uit de talrijke meren, rivieren en beken uit de streek, alsmede wild uit de uitgestrekte bossen. Veel gastronomen serveren eigengemaakte worst- en hamspecialiteiten, verschillende aardappelvariaties, terwijl diverse soorten paddestoelen het culinaire aanbod van de streek afronden.

In het Sauerland komt al jaren meer dan alleen het hartige, oorspronkelijke eten met veel vlees op tafel. De koks in veel restaurants hebben de wereld gezien en beleven plezier aan het experimenteren. Dat is opnieuw een bewijs van de typisch Sauerlandse levensstijl. Want de koks hechten daarbij waarde aan producten uit de eigen streek, die zij de ene keer traditioneel en de andere keer ook wat meer exotisch tot nieuwe smaakcombinaties samenbrengen. Ook hobbykoks en genieters uit de streek zelf waarderen het regionale aanbod op de eettafel. Talrijke boerderijwinkels en lunchrooms op het platteland voorzien hun gasten van smakelijke lekkernijen uit het Sauerland. Hier worden namelijk vele lekkernijen uit regionale ingrediënten op een hoog kwaliteitsniveau aangeboden. Dat blijkt ook wel, want er zijn nogal wat boerencafés die van vakinstituten kwaliteitscertificaten kregen uitgereikt. En niet vergeten: drie biermerken van wereldklasse worden in het Sauerland gebrouwen.

Genieten op ongewone plekken

Zo creatief als de keuken, zo zijn ook de plaatsen waar de tafel wordt gedekt of zijn de evenementen waar het genieten centraal staat. Smikkelen zoals de voorname hofadel dat deed in de middeleeuwen. Dat kunnen de gasten bij het Riddermaal in de Knappensaal (Ridderzaal) van de ruïne van het kasteel in Arnsberg. De Verkehrsverein (VVV) Arnsberg organiseert er meerdere keren per jaar een eersteklas ’Spectaculum’. Daarbij worden stevige gerechten op met de hand gemaakt servies opgediend, terwijl middeleeuwse goochelaars en musici voor veel vertier zorgen.

Echte mijnwerkerkost staat op het menu in de Sauerlandse bezoekersmijn in Bestwig-Ramsbeck, een voormalig mijn waar onder andere lood werd gedolven. Onder de aarde, echt diep in de berg, serveert hier gastheer Josef Nieder van het Flair-Hotel Nieder in het romantische en schemerachtige licht van mijnlampen Sauerlandse specialiteiten op een leisteenplaat, uit een gamel of van een plank uit beukenhout; dus geheel volgens mijnwerkerstraditie. Van maart tot oktober 2011 zijn er vele data, waarop individuele personen, paartjes en gezinnen met kinderen aan dit echte ‘Gruben-Light-Dinner’ kunnen deelnemen. Grotere groepen kunnen bij Josef Nieder ook andere data boeken.

Hoog daarboven uit gaat het in mei aanstaande bij het ‘Gondelmenu’ in Willigen, dat vanwege de Willinger Culinaire Schlenderdagen worden aangeboden. Hier serveren de plaatselijke gastronomen zelfs meerdere gangen in de gondels van de Ettelsberger kabelbaan, een hoogstaand genieten bij een langzame tocht tussen berg en dal. Wie deze kabelbaan misschien nog uit zijn skivakantie kent, zal de berglucht bij dit gondelmenu eens vanuit een totaal ander perspectief genieten. Het uitzicht over de bekoorlijke Sauerlandse bergwereld in voorjaarstooi wordt namelijk gecombineerd met een werkelijk buitengewone plaats, waar de dis wordt geserveerd.

Veel meer mogelijkheden

Deze voorbeelden wekken ongetwijfeld de eetlust op. Dat kan, want het aanbod van het Sauerland is nog lang niet uitgeput. Er zijn ook culinaire wandelingen, waarbij de gasten onderweg zelf de kruiden en andere ingrediënten voor hun menu verzamelen en aansluitend stijlvol in het groen picknicken of een kookcursus met professionele chef-koks, of een bierproeverij of een bezichtiging van een distilleerderij met een goed-humeur-garantie. De gast kan hier kiezen wat hij wil.

Wellness

In het Sauerland bent u op de juiste plek voor hete baden en weldadige wellnessbehandelingen. En bijna nergens lis een beter adres dan in de plaats Bad Sassendorf, vlakbij Soest.

Voor degenen die duidelijk op zoek zijn naar meer beweging, bieden de Olsberger hun gezondheidsbewuste gasten een bijzonder fantasierijke afwisseling aan. Het betreft een tocht over het Kneippwandelpad onder leiding van een Kneipp-deskundige die deze route door en door kent.

Goed gestookt wordt er ook in het saunadorp Lüdenscheid. Klassieke sauna’s, enkele eventsauna’s en dampbaden liggen er gegroepeerd om het kleine park met zijn grote vijver.

Overnachten

Nederlanders als gastheren

Overigens: diverse Nederlanders hebben zich voorgoed in het Sauerland gevestigd en zijn ook binnen deze regio actief geworden. Meerdere hotels, vakantieverblijven, camping, pensions, eethuisjes of restaurants worden door hen geleid. Geen wonder dus, dat ook Nederlanders die voor het eerst onderweg zijn in onze groene regio, zich steeds vaker in het Sauerland thuis voelen….


Leuke dagtrips

Met dank aan

Toerisme Sauerland

 

Navigatie: Steden en dorpen in Sauerland

Alme, Altastenberg, Altena, Altenilpe, Anröchte, Arnsberg, Assinghausen, Attendorn, Bad Berleburg, Bad Fredeburg, Bad Sassendorf, Bad Westernkotten, Bad Wünnenberg, Balve, Barkhausen, Berghausen (Bad Berleburg), Berlar, Bestwig, Birkelbach, Brilon, Bromskirchen, Bruchhausen, Bödefeld, Cobbenrode, Deutmecke, Diemelsee, Dorlar, Dreislar, Drolshagen, Eimelrod, Elkeringhausen, Elpe, Ense, Erwitte, Eslohe, Finnentrop, Frankenau, Friesenhagen, Fürstenberg (Bad Wünnenberg), Geseke, Grevenstein, Grönebach, Hallenberg, Halver, Hemer, Herscheid, Hildfeld, Holzhausen, Holzhausen an der Haide, Husen, Iserlohn, Kierspe, Kirchhundem, Kirchilpe, Langewiese, Langscheid, Leitmar, Lenneplätze, Lennestadt, Lippstadt, Lochtrop, Lüdenscheid, Madfeld, Marsberg, Medebach, Meinerzhagen, Menden, Meschede, Mielinghausen, Mollseifen, Möhnesee, Nachrodt-Wiblingwerde, Neerdar, Nehden, Neuastenberg, Neuenrade, Niederhenneborn, Niederlandenbeck, Niedersalwey, Niedersfeld, Nordenau, Nuttlar, Oberkirchen, Oberrarbach, Oberschledorn, Olpe, Olsberg, Ottlar, Plettenberg, Radlinghausen, Rattlar, Rüthen, Schalksmühle, Schliprüthen, Schmallenberg, Schwalefeld, Schweinsbühl, Sellinghausen, Silberg, Soest, Soest (Duitsland), Stormbruch, Sundern, Untervalme, Usseln, Warstein, Wasserfall, Welleringhausen, Wenden, Wenholthausen, Werdohl, Werl, Wickede (Ruhr), Wiehl, Willingen, Winterberg, Züschen,

Afkomstig van WereldPagina.nl, de ideale Reisgids. "http://www.wereldpagina.nl/index.php?title=Sauerland&oldid=248098"

  

 
Kaart Sauerland

Klik hier voor een kaart van de regio.

Warning: mysql_fetch_array(): 375 is not a valid MySQL result resource in /var/www/vhosts/wereldpagina.nl/httpdocs/skins/SGuMax.php on line 453
Deze pagina is het laatst bewerkt op 20 sep 2011 om 21:10 door Wereld. Eerdere bijdragen van Oosthoek, Sardha, Anne, Carry, Vera, Eefje de Vos en Bertus en auteurs Pepperbot en 82.75.174.21.