Een fietstocht langs het Overijssels Kanaal

Overijssel kent vele kanalen. Een daarvan is het Overijssels Kanaal. In feite bestaat dit kanaal uit meerdere kanalen. Het eigenlijke Overijssels Kanaal verbindt Zwolle met Almelo, en is ooit gegraven als scheepvaartroute. Vanaf Vroomshoop is er een aftakking naar de Vecht in het noorden, om het kanaal van water te voorzien. Bij Lemelerveld is er tenslotte een aftakking in zuidelijke richting naar Deventer. Het Overijssels Kanaal heeft zijn scheepvaartfunctie al lang geleden verloren en doet uitsluitend dienst als afwateringskanaal. Hoewel, recreanten hebben dit kanaal ook ontdekt: op sommige delen wordt druk gevaren en gekanood. En in de winter kan er eventueel geschaatst worden.

Voor wie het kanaaldeel van Zwolle naar Vroomshoop eens met de fiets wil volgen, volgt hier een beschrijving. Wees gewaarschuwd: er is niet overal gemakkelijk te fietsen. Om het kanaal in zijn geheel te volgen is een mountainbike wel een vereiste. Een gewone fiets kan ook, maar dan moet men een kleine omweg maken. Meer informatie omtrent dit kanaaldeel en de historische achtergrond is te vinden in het boekje "Het Overijssels Kanaal van Vroomshoop naar Zwolle".

Het Overijssels Kanaal begint in feite net buiten de rand van de Zwolse binnenstad, bij de Turfmarkt. Het water heet hier het Almelosche Kanaal. Dit was de scheepvaartverbinding met het Twentse achterland. Van hier vertrok de veerdienst op Almelo.

Tot buiten Zwolle volgt het eigenlijk de bedding van de Nieuwe Wetering. Hoewel het kanaal vanaf deze plaats wel met de fiets te volgen is, is het beste vertrekpunt de brug van de Zuidbroeklaan over de Nieuwe Wetering.

Om vanaf het NS-station in Zwolle naar deze brug te komen gaat u, met de rug naar het station gekeerd, rechtsaf, de Oosterlaan in. U gaat onder de smalle spoorbrug door en volgt de S-bocht. U steekt hier de weg over. Voorzichtig! Het kan druk zijn. U blijft de weg, die hier de Deventerstraatweg heet, volgen. Aan het eind slaat u voor de spoortunnel links af, de Hortensiastraat in. Deze blijft u volgen. In de verte kunt u de brug al zien. Voor de brug ziet u links het park De Weezenlanden. Rechts is er de Nooterhof, het centrum voor milieu-educatie.

De brug kruist hier de Nieuwe Wetering en een parallel daaraan lopend afwateringskanaal. U vindt voor de brugleuning een trap naar beneden, met een gleuf voor fietsbanden. Beneden aangekomen volgt u het pad, van de brug af. U blijft het pad op de dijk volgen. Hoewel het water hier het Almelose Kanaal wordt genoemd, is het in feite de Nieuwe Wetering. De deels natuurlijke en deels gegraven weteringen ten zuiden van Zwolle komen in de Nieuwe Wetering samen. De Nieuwe Wetering loopt dwars door de oude binnenstad, om aan de westzijde van de stad als het Zwarte Water naar het noorden af te buigen.

Even later komt u op het industrieterrein "De Marslanden". Er ligt hier een aantal woonboten. Soms kan het er behoorlijk druk zijn! U blijft het water volgen, het pad wordt een weg (de Weteringkade). Aan de overkant van het water ziet u een sluisje en een gemaaltje. Hier mondt de Herfter Wetering uit, een kanaaltje dat ten oosten van Zwolle het water afvoert. Met woonboten aan de linker, en wat bedrijfspanden aan de rechterhand nadert u de spoorlijn van Zwolle naar Meppel. U volgt het pad naar rechts, onder het tunneltje door. Na het tunneltje blijft u het kanaal volgen. Het is hier een vrij saai stukje kanaal; u bevindt zich nog steeds in het industriegebied De Marslanden. Even later kruist u de Gerenweg. Voorzichtig oversteken, en vervolgens weer recht door.

Bij het Geerenvonder splitst de Soestwetering (rechts) zich af van de Nieuwe Wetering (links) Wat verder ziet u het Geerenvonder. Dit is de plaats waar het water zich splitst: rechts de Soestwetering, links volgt de Nieuwe Wetering zijn bedding. De naam Geerenvonder laat zich trouwens als volgt verklaren: een vonder is de plaats waar twee stromen samenvloeien en geeren zijn lange, evenwijdig lopende stroken land, die schuin (gerend), niet haaks, op het water staan. Helaas heeft hier ook de techniek huisgehouden en zijn er nogal wat hoogspanningsmasten geplant.

U volgt het water en gaat bij de splitsing links de houten brug over. U blijft het water van de Nieuwe Wetering volgen. Vervolgens gaat u onder de Oldeneel-Allee door, een deel van de zuidelijke ringweg van Zwolle. Deze weg ontleent zijn naam aan het voormalige buurtschap Oldeneel, gelegen aan de IJssel. Na het passeren van de Oldeneel-Allee bevindt u zich op de Nieuwe Weteringkade, en links ziet u een oude Baily-brug liggen.

Dit is de brug waar de oude Kanaalweg het kanaal kruist, en het kanaal blijft volgen. Deze Kanaalweg is een deel van een oude weg: de oude weg van Zwolle naar Heino. U blijft aan de rechterkant van de wetering. U bent nu aan de rand van de bebouwde kom, met aan uw rechterhand een industrieterrein-in-aanbouw: het meest zuidelijke deel van De Marslanden. Rechts ziet U ook een weelderig woud van hoogspanningsmasten, die de elektriciteitskabels van de IJsselcentrale bij Harculo dragen, nu een deel van Zwolle-zuid. De brug die aan uw linkerhand opduikt is de Hoevenbrug. Rechts ziet u de Sekdoornse Plas. U fiets rechtdoor, over de Kanaalweg.

Gelukkig heeft u nu de bebouwing achter de rug en kunt u hier in alle rust genieten van dit water. Even verder neemt u een fietspad dat aan de linkerhand langs het kanaal verder loopt. U bevindt zich nu in het Zwollerkerspel: de landerijen rondom Zwolle. Het landschap is hier erg open, met hier en daar wat bossages. (Het blijft jammer van al die hoogspanningsmasten.) Op de foto is aan de wat kronkelende loop goed te zien dat de Nieuwe Wetering al eeuwen geleden gegraven is. Toen ik hier langs reed, voer er net iemand met een bootje. Dit deel van de Wetering is goed bevaarbaar.

Een eindje verderop vindt u aan de overkant van het kanaal een gemaaltje: het Linterzijl. Hier mondt de Marswetering uit op de Nieuwe Wetering. Dit gebied heet overigens de Langeslag. Een slag is hier een lange, smalle strook grond. Zoals u rechts vanaf de dijk kunt zien, zijn de weilanden opgedeeld in lange smalle graslanden.

Het volgende wat u tegenkomt is een brug, de Linthorstbrug. Rechts in de eilanden ziet u een boerderij. Deze heet "Het Klooster" en duidt op de naam van de kloostergemeenschap Betlehem die hier vroeger was gevestigd.

U gaat hier links de brug over en direct weer naar rechts, de Hagenweg op. U heeft hier uitzicht op het gemaal "De Langeslag" waarachter de Nieuwe Wetering verder naar het zuiden loopt. Het Overijssels Kanaal ziet u links van het gemaal. Hier is ook de eerste sluis te zien: sluis I. Dit is de eerste sluis, omdat bij de nummering vanaf Zwolle werd gerekend.

De laatste sluis, sluis V, was in Vroomshoop. Het kanaal is ook hier trouwens een wetering: de Steenwetering, die doorloopt tot in Dalmsholte, de vlakte voor Lemelerveld. U blijft de Steenwetering aan uw rechterhand volgen, passeert de sluis, en fietst verder in de richting van de Ganzepan.

De weg buigt even later naar links, van het kanaal af, om even later weer naar rechts te buigen, parallel aan het kanaal. Rechts ligt het landgoed de Linthorst. De Hagenweg staat overigens al op een kaart van 1826 vermeld als Hagesteeg, en heet een eind verderop de Twentse Weg, de oude route naar Twente. Ook hier fietst u door een mooi landschap.

Aan de rechterkant blijft u de kanaaldijk zien. Daarachter de bomen op het landgoed De Hagen. Voor de kruising van de Hagenweg met de verkeersweg van Zwolle naar Raalte gaat u naar rechts, het fietspad op, richting Heino. U volgt dit pad tot u weer bij het kanaal uitkomt. Dit gebied heet overigens De Ganzepan. Deze naam slaat niet op een grote braadpan, gevuld met ganzen, maar op een laaggelegen stuk land (een pan) waar waarschijnlijk veel ganzen zijn gehouden. Bij het kanaal gekomen slaat u linksaf, onder het viaduct door, dat eveneens de naam Ganzepan draagt. U kunt, als u bij het viaduct naar rechts kijkt, heel goed zien hoe laag het land eigenlijk ligt: Het waterpeil in het kanaal is veel hoger dan het omringende land. Hoewel het water hier het Overijssels Kanaal heet, is het in feite nog steeds de weliswaar uitgediepte en verbrede Steenwetering.

Voorbij het viaduct buigt de weg naar links, parallel aan de verkeersweg. Er is een afslag naar rechts, met een bord "Kastelenroute IJssel-Ems", richting Lemelerveld. U kunt hier verder fietsen, er is een goed berijdbaar pad op de linkeroever van het kanaal. Kanaaldijk-Noord, heet het.

Net voorbij de boerderij aan uw linkerhand heeft de oorspronkelijke Steenwetering naar links afgebogen, en stak de Hagenweg hier de wetering over, om even verder op de Twentse Weg aan te sluiten.

Het laatste stuk, tot aan de volgende brug, is het werkelijk nieuw gegraven Overijssels Kanaal. De Steenwetering heeft hier meer naar links gelopen. De volgende brug die u tegenkomt is de Bolderbrug. Net als de Linthorstbrug was dit een ophaalbrug. De naam Bolderbrug is afgeleid van de bolderwagens, die hier veelvuldig het kanaal hebben overgestoken. Dat is des te aannemelijker omdat het hier de Twentse Weg is, die het kanaal oversteekt. Dit is de oude handelsweg van Zwolle naar Twente. De brug is ooit zelfs een dubbele ophaalbrug geweest. Hij heeft trouwens iets meer verderop gelegen. De toevoerwegen gingen over het erf van de boerderij die u aan de linkerkant ziet. Pas tijdens de reconstructie van het kanaal in 1965 zijn de toevoerwegen en de plaats van de brug verlegd naar de huidige plaats.

Hier moet u een keuze maken, want hier houdt de verharde weg op. Tot aan Lemelerveld zijn er alleen maar mulle zandwegen, waar het moeilijk "ploegen" is met de fiets. Rijdt u op een gewone fiets, dan moet u de brug oversteken, en de Twentse Weg volgen naar Lemelerveld. In Lemelerveld kunt u het kanaal weer opzoeken, en vanaf daar is het weer goed verder fietsen vaar Vroomshoop, het einde van de rit. Heeft u de beschikking over een mountainbike, dan kunt u het kanaal hier aan de linker kant verder volgen, door de kruising over te steken en rechtdoor te gaan. Het is nog een hele klus, en ik spreek uit ervaring!

Wanneer u er voor kiest om het kanaal verder te volgen, dan rijdt u de Dalmsholter vlakte binnen. De Twentse weg vormt min of meer de zuidelijke rand van deze vlakte. De vlakte, vroeger genaamd "De Dalmesholte", was oorspronkelijk een wildernis, met veel laagveen en uitgestrekte heidevelden. De omwonenden haalden hier onbeperkte hoeveelheden hout en turf vandaan. De naam Dalmesholte kan duiden op Olmenbossen, bossen met veel vermolmd hout, of is afgeleid van de plaatsnaam Dalfsen.

Het is hier een mooi stukje kanaal. Na verloop van tijd maakt het kanaal een flauwe bocht naar rechts. Vanaf hier tot aan de inlaat van de Dalmsholter waterleiding, die u iets verderop tegenkomt, volgt het kanaal weer even de bedding van de Steenwetering. Het laatste deel van dit traject is er gelukkig een fietspad, zodat u even kunt uitblazen totdat u bij de volgende brug komt: de Kluinhaarsbrug. Hier kruist de Heinose Weg het kanaal. De naam kluinhaar komt van Kluinhaarsmaat, de streek die hier aan de rechterkant van het kanaal ligt. Kluin komt van kluun, vaste, stevige turf die diep uit het veen wordt gehaald. En haar duidt op een hoger gelegen gedeelte in een drassige omgeving.

U steekt het kanaal hier over en fietst verder over het zandpad, dat nog steeds de naam Noordelijke Kanaaldijk draagt.

Zoals u op de foto kunt zien, is het voorbij de Kluinhaarsbrug vrij zwaar fietsen langs het kanaal. Een eindje verderop maakt het kanaal een bocht naar rechts. In die bocht staat een klein gebouwtje, wederom een pomphuis. Hier eindigt de Dalmsholter waterleiding, een afwateringskanaal dat door de Dalmsholter vlakte verder naar het oosten loopt. U kunt dit kanaaltje zien achter het pomphuis. Hier eindigde ook de Steenwetering.

Het kanaal loopt van hieruit verder naar Lemelerveld, waarbij er door het hoogteverschil in de vlakte op korte afstand van elkaar maar liefst twee sluizen moesten worden aangelegd: Sluis II en III. Sluis II, nu een stuw, vindt u een eindje verderop. De woning links naast de voormalige sluis is de sluiswachterwoning. Het verval van het water is hier verrassend groot, naar schatting een kleine twee meter. U gaat hier rechtdoor, verder langs het kanaal.

U bevindt zich hier midden in de Dalmsholter vlakte. die aan de noordelijke kant wordt begrensd door de Rechterense bossen, en aan de zuidelijke kant door bomen op hogere gedeeltes ten zuiden van de Twentse Weg.

De volgende brug die u ziet is de Doktersbrug. Het Weerdhuis, anno 1908, aan de linkerkant voor de brug, was vroeger herberg annex dorpswinkel. De schippers haalden hier hun pintje, en de schoolmeester had hier zijn intrek. Het is hier de Dalmsholterweg, die de vlakte van noord naar zuid doorkruist. Nadat u de weg heeft overgestoken, kunt u de zandweg langs het kanaal vervolgen.

Een eind verderop vindt u wat ooit sluis III is geweest: een stuw, ditmaal met een klein verval.

Even voorbij de sluis begint aan de rechterkant van het kanaal de bebouwing van Lemelerveld. In de verte ziet u de snelweg van Ommen naar Raalte, die Lemelerveld middendoor snijdt. Aan de rand van het dorp ziet u aan uw rechterhand de aftakking van het kanaal naar Deventer. Rechtdoor, voorbij het viaduct, komt u in het "centrum" van Lemerveld. U kunt het kanaal op deze weg blijven volgen. Het is echter veiliger om bij de eerstvolgende mogelijkheid het kanaal over te steken, en aan de rechterkant verder te gaan. Daar heeft u minder last van auto's.

Voorbij Lemelerveld ziet u de Heideparkbrug, ook hier is ooit een ophaalbrug geweest. Hoewel dit nog steeds de Dalmsholter vlakte is, is het landschap hier duidelijk anders dan voor Lemelerveld. Het is glooiender, en links zijn de contouren van de Lemelerberg zichtbaar. De weg aan de linkerkant van het kanaal is de Statumweg, genoemd naar het landgoed Statum. De eerstvolgende kruising is waar de Ommerweg het kanaal kruist. Even later vindt u rechts een wegwijzer van het Pieterpad! Iets verderop is er weer een duiker, waar de Maanweg/Korteveldseweg het kanaal kruist. Deze streek heet hier West-Dammarke.

Nog een eindje verderop begint aan de rechterkant de Boksloot. Dit is een oud kanaal dat naar het landgoed "De Eelerberg" voert. Door dit kanaaltje voeren de boten met stadsdrek uit Zwolle, dat op het landgoed als bemesting werd gebruikt. Ik kan het aanbevelen om het fietspad langs de Boksloot te volgen, bijvoorbeeld op de terugweg. Er is een heel mooi natuurgebied aangelegd. En wanneer u de aanwijzingen op de paddenstoelen volgt, kunt u via Heino weer terug naar Zwolle.

Even verderop maakt het kanaal een knik, en vindt u de camping Hankate aan de rechterkant. In de verte is de Ommerweg zichtbaar, die u voorzichtig (!) oversteekt.

Nadat u de kruising bent overgestoken, houdt u het kanaal aan uw rechterhand, en blijft u de weg volgen. U nadert nu het voormalige Regge-aquaduct. Ooit was dit een gewone waterkruising, waar het Overijssels Kanaal de rivier de Regge kruiste. In verband met de stroming en de zandafzetting in het kanaal door de rivier, waardoor het kanaal onbevaarbaar werd, is er een heus aquaduct aangelegd, waarbij het kanaal in een brug over de Regge werd geleid. Na vele veranderingen is het kanaal voor en voorbij de Regge afgedamd, en is er op de plaats van het voormalige aquaduct een vistrap aangelegd. Op een informatiebord kunt u zien hoe het geheel nu functioneert.

Als u de weg volgt, rijdt u langs een oude arm van de Regge, die als kanaal werd gebruikt. Het is hier een mooi stukje natuur, met stukken water waar ooit de Regge heeft gestroomd. Dit is een van de mooiste stukjes van het kanaal. Op de splitsing die u even later tegenkomt slaat u rechtsaf, waarna u langs sluis IV rijdt. Nadat u een zijkanaaltje bent gepasseerd, dat water uit het Overijssels Kanaal naar de Regge afvoert, gaat u naar links en blijft u het kanaal volgen. Deze streek heet hier Oost-Dammarke, en heeft een duidelijk ander karakter als het land ten westen van de Regge. Even later doorsnijdt het kanaal de Leemkampsweg, waarvan het deel ten noorden van het kanaal in onbruik is geraakt. De volgende brug is de Kempersbrug met de weg van Marle naar Den Ham. Na het oversteken van deze weg blijft u langs het kanaal fietsen. Na verloop van tijd ziet u rechts een zandpad. Dit is een oude weg van Marle naar Den Ham, die na het graven van het kanaal niet meer werd gebruikt.

De volgende weg die wordt doorkruist, is de Ekkelweg. Aan de overkant van het kanaal heet de streek "Linderdam", naar een dam in de Linderbeek, die verder in het noorden stroomt. Dit geeft ook de naam aan Oost- en West-Dammarke. De volgende brug die u tegenkomt is de Kruimersbrug, genoemd naar de gelijknamige weg. U steekt de weg over en blijft het kanaal volgen. Na een paar honderd meter ziet u aan de overkant van het kanaal een riviertje naar links afbuigen. Dit is de Linderbeek, die vanaf hier stroomopwaarts naast het Overijssels Kanaal blijft lopen. Weer iets verderop ziet u rechts in de berm een sloot in het kanaal uitmonden, die na een kort stukje een knik naar links maakt. Dit is de Daarlerbeek, die van hier noordwaarts stroomde. Wat verderop heette deze beek de Linderbeek, vanaf de plaats waar de oude Linder Bevert, een beekje dat ten oosten van Vroomshoop zijn oorsprong vond, in de Daarlerbeek uitmondde. De functie van de huidige Linderbeek is afwateringskanaal. Na een korte afstand verwijdert de Linderbeek zich iets van het kanaal. Daar vindt u de Dalvoorder brug met de weg van Den Ham naar Daarle. De naam Dalvoorde duidt op een doorwaadbare plaats, een plaats waar men de oude Daarlerbeek kon oversteken. Die beek vormt nog steeds de gemeentegrens, en hij is zichtbaar indien u bij de Dalvoorder brug naar rechts gaat. U ziet de oude Daarlerbeek daar, bij het bordje van de gemeentegrens.

Voorbij de Dalvoorder brug kunt u het kanaal weer volgen. De oude Daarlerbeek ziet u rechts van het kanaal lopen. Iets verder loopt de Linderbeek weer links van het kanaal. De twee waterlopen blijven naast elkaar lopen tot aan het sluiscomplex bij Vroomshoop. Na een stukje fietsen maken de beide kanalen een flauwe knik naar rechts. Links komt de Twistweg bij de kanalen uit, die vroeger langs de Daarlerbeek doorliep naar Vroomshoop. Ook hier, aan uw rechterhand, is de loop van die beek nog te volgen als een kronkelende groenstrook in de weilanden.

Nadat u de Twistbruggen links over het kanaal heeft gezien, volgt de laatste etappe naar Vroomshoop. Het is nog maar een klein stukje naar het sluiscomplex, dat in de loop der tijden diverse malen is gewijzigd. In de huidige situatie is het zo, dat het Overijssels Kanaal het water van de Veeneleiding ontvangt. Dit brede kanaal is het eerste kanaal dat u oversteekt. Het is het afwateringskanaal uit het veengebied tussen Vroomshoop en Almelo. Dit kanaal loost ook op de Linderbeek, links naast het Overijssels Kanaal. Het tweede kanaal dat u oversteekt is het oude Overijssels Kanaal. Via een overloopbassin loost ook dit kanaal op de Linderbeek.

U kunt dit laatste deel van het Overijssels Kanaal volgen. U houdt dit deel dan aan uw linkerhand. Allereerst is er de gedempte Sluis V, vervolgens kunt u het resterende deel van het kanaal volgen. U ziet de spoorbrug, vervolgens een ophaalbrug, waarna u bij het "Punt van Separatie" gekomen bent. Het is een T-splitsing, waarbij het kanaal naar rechts vroeger de voortzetting was van het Overijssels Kanaal naar Almelo. Het kanaal naar links, dat naar de Vecht was gegraven, diende alleen maar om het Overijssels Kanaal van water te voorzien. Reeds lange tijd is het Overijssels Kanaal van Vroomshoop naar Zwolle, en de zijtak naar Deventer, voor de scheepvaart gesloten. Het kanaal van Almelo naar de Vecht wordt nog steeds druk bevaren.

Hier eindigt de fietstocht langs het Overijssels Kanaal van Zwolle naar Vroomshoop. U kunt de trein vanuit Vroomshoop nemen, terug naar Zwolle, en de fiets gaat mee. Voor de sportievelingen: U kunt ook terugfietsen via een andere route, bijvoorbeeld via Marle, Hellendoorn, Luttenberg, Heino en Laag Zuthem terug naar Zwolle. Ook kunt u het kanaal terug volgen en via de Boksloot verdergaan naar Heino (in eerste instantie op de paddenstoelen Raalte, later Heino volgen). Kortom, er zijn vele wegen terug.

In ieder geval veel plezier!

Fokke Nauta

Reacties stel ik op prijs: fnauta@iae.nl En, neem ook een kijkje op www.kanalenenwegen.nl .

Op niet al te lange termijn zal ik de gehele route nog een keer nafietsen. Er is het een en ander veranderd. Daarna zal ik de tekst aanpassen. Fokke Nauta, 15/09-2009

Kaart Een fietstocht langs het Overijssels Kanaal